محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )

1602

فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )

باب الخاء خشك‌ريش - يعنى نفاق [ 1 ] . مثالش ناصر خسرو گويد : بيت از قبل خشك « 1 » ريش با همه كس * روز و شب اندر خصومت و جدلى و بمعنى بهانه نيز آمده [ 2 ] . مثال اين معنى حكيم انورى گويد : [ بيت ] خشك‌ريش كژى « 2 » كرى نكند * هاوهان چاردست و پاى شتر و بمعنى جراحت خشك نيز آمده چنان كه « 3 » ضياء الدين فارسى گويد : [ بيت ] نه دشمنت « 4 » ز حوادث بمرگ بازرهد * نه خشك‌ريش اجل به شود به پشم‌آگند و بمعنى قسمى از جرب كه آبله‌هاى آن بىآب باشد نيز آمده . [ 3 ] خاتون جهان و خاتون يغما - هر دو كنايه از آفتاب باشد . مثال اول عميد لويكى گويد : بيت فرموده بخاتون جهان از شب و از روز * دو خادم چالاك لقب هندى « 5 » و رومى مثال دوم شيخ نظامى : [ بيت ] چو خاتون يغما بخلخال زر * ز خرگاه خلوت برآورد سر خاك رنگين - كنايه از زر باشد [ 4 ] . مثالش مولانا جامى گويد : بيت چيست زر ناب ، رنگين گشته خاكى ز آفتاب * هركه كرد افسر ز زرناب خاكش بر سرست خانه‌فروش - كنايه از تارك دنيا باشد . مثالش حكيم خاقانى گويد :

--> ( 1 ) - « س » : خوشك . ( 2 ) - « س » : كرى . ( 3 ) - اصل : چنانچه . ( 4 ) - « س » : نه و سمنت . ( 5 ) - « س » : هندوى ( متن از « غ » است ) . ( 1 ) و حيله و مكر و بازى دادن . ( برهان ) . ( 2 ) و عذر آوردن ( برهان ) . ( 3 ) برهان گويد خشكى روى زخم را نيز گويند . ( 4 ) و نقره را نيز گفته‌اند و كنايه از گلزار و لاله‌زار و آدمىزاد نيز هست . ( برهان ) .